De eerste bedrading: hoe het zenuwstelsel zich ontwikkelt vóór de geboorte.
“Nog voordat een baby woorden heeft, heeft het al een ervaring in het zenuwstelsel.”
Vroeger dachten we dat je als baby werd geboren als een onbeschreven blad. Door recente onderzoeken weten we nu dat de basis van hoe jij je als mens voelt, hoe je reageert op stress en je (al dan niet) veilig kunt voelen, vaak al eerder ontstaat.
Het zenuwstelsel, het systeem dat bepaalt of we ons ontspannen, alert of overweldigd voelen, begint zich al te vormen in de allereerste weken van de zwangerschap.
In deze blog neem ik je mee in die vroege ontwikkeling.
Niet om het zwaar te maken, maar om te begrijpen hoe intelligent het zenuwstelsel zich afstemt op de omstandigheden.
De allereerste aanleg.
Rond de derde week van de zwangerschap begint de aanleg van het zenuwstelsel. Een dun laagje cellen vouwt zich tot wat later de hersenen en het ruggenmerg zullen worden.
Dit is een kwetsbare fase, waarin de basisstructuur wordt gelegd.
Je zou kunnen zeggen: hier wordt de eerste “bedrading” aangelegd.
Juist in deze periode is het ontwikkelende lichaam gevoelig voor invloeden van buitenaf. Stoffen zoals alcohol, nicotine, drugs en bepaalde medicatie kunnen deze ontwikkeling verstoren, omdat processen zoals celdeling en aanleg van zenuwbanen dan volop bezig zijn.
Gevoelig worden voor de wereld.
Vanaf het tweede trimester begint het zenuwstelsel steeds meer te functioneren. De baby beweegt, ontwikkelt ritmes en reageert op prikkels.
En dat gaat verder dan alleen fysieke prikkels.
De baby leert in deze fase ook:
- de stem van de moeder herkennen
- de stem van de andere ouder leren kennen
- reageren op aanraking van buitenaf (bijvoorbeeld handen op de buik)
Dit zijn vroege vormen van contact. Ze dragen bij aan herkenning en kunnen een gevoel van veiligheid ondersteunen.
Het zenuwstelsel ontwikkelt zich niet los van de omgeving. Het vormt zich in voortdurende afstemming op de signalen die het ontvangt via de hormoonhuishouding van de moeder.
De baarmoeder is de eerste leefomgeving van een baby. Factoren zoals stress, voeding, rust, gezondheid en de mate van steun die een moeder ervaart, kleuren deze omgeving.
Wat betekent dit voor de ontwikkeling?
Wanneer een moeder langdurig spanning ervaart, kan dit invloed hebben op hoe gevoelig het stresssysteem van de baby zich ontwikkelt.
Daarbij is het wel belangrijk om onderscheid te maken tussen kortdurende stress (bijv nog snel een boodschap halen voor sluitingstijd) en chronische stress (continue angst, rouw, hoge werkdruk, relatieproblemen etc).
Bij kortdurende stress kunnen enzymen in de placenta het stresshormoon cortisol van de moeder gedeeltelijk afbreken en omzetten in cortisone. Bij chronische stress kan deze beschermende barrière minder effectief worden, waardoor het stresssysteem van de foetus zich alerter kan afstellen.
Zo bereidt de foetus zich voor op de omstandigheden die hij kan verwachten in het leven buiten de baarmoeder.
Naast stress zijn er ook andere moederlijke,- en omgevingsfactoren die een rol spelen bij de ontwikkeling van het foetale zenuwstelsel
- leefstijl (zoals voeding, roken of medicatiegebruik)
- woon- en werkomgeving (luchtkwaliteit, blootstelling aan bepaalde stoffen)
- lichamelijke gezondheid
- emotionele veiligheid
- de aanwezigheid van een steunende partner
Juist de rol van een steunende partner kan een positief effect hebben. Een moeder die zich gesteund en veilig voelt bij haar partner heeft vaak een kalmer zenuwstelsel. Dit heeft ook een positief effect op de leefomgeving van de baby.
Zoals je hebt kunnen lezen zijn er veel verschillende factoren die van invloed kunnen zijn op het ontwikkelen van het zenuwstelsel van een baby.
Zeker voor de laatste twee punten in de laatste jaren meer aandacht. Ik wil je hier nog wat praktische handvaten voor meegeven.
Wat kun je als ouder doen om een veilige haven voor je kindje te zijn?
Misschien denk je tijdens het lezen: doe ik het wel goed genoeg?
Het eerlijke antwoord is: het hoeft niet perfect, want dat is het leven zelf ook niet:-)
Wat wél helpt, zit vaak in kleine, haalbare momenten.
Maak echt contact met je baby.
Niet alleen door te voelen dat je zwanger bent, maar door je baby bewust aan te spreken.
- Praat tegen je baby
- Vertel wat je doet
- Benoem wat je voelt
Dit vraagt soms best wat…
Want als we eerlijk zijn, hebben we zelf vaak nog maar weinig bewustzijn op onze eigen reacties. En dan ineens wordt er van je gevraagd om ze ook nog te vertalen voor je (ongeboren) baby.
Wees gerust, je hoeft dit echt niet gelijk ‘goed’ te doen. Je mag gaan oefenen met contact maken op jouw eigen tempo.
Wanneer je zwanger bent en door mij wordt begeleidt is er ook aandacht voor de beleving van je ongeboren baby. In het begin kan dit wat onwennig zijn maar het is goed om te oefenen met het verwoorden van je gevoelens richting je kindje.
Bijvoorbeeld:
“Ik voel me vandaag een beetje verdrietig, maar dat is van mij. Jij bent veilig bij mij.”
Door dit te doen, gebeurt er iets belangrijks:
Je begint onderscheid te maken tussen wat van jou is en wat van je baby is.
En dat is precies de basis van wat een baby later nodig heeft:
iemand die voelt, benoemt en helpt reguleren.
Je leert jezelf als het ware al tijdens de zwangerschap aan om:
- stil te staan
- te voelen
- woorden te geven
- en weer terug te keren naar rust
Leg daarbij gerust je handen op je buik. Die combinatie van aanraking, aandacht en stem werkt vaak kalmerend zowel voor jou én voor je baby.
Voor ouders die een verlies hebben meegemaakt.
Voor sommige ouders is dit niet vanzelfsprekend.
Wanneer je eerder een miskraam of een babyverlies hebt meegemaakt, kan een nieuwe zwangerschap ook spanning, terughoudendheid of angst met zich meebrengen. Soms merk je dat je je minder durft te hechten en juist continu alert bent.
Dat is een vorm van zelfbescherming tegen angst van de pijn van gemis.
Juist dan kan het helpend zijn om je baby zachtjes mee te nemen in wat er speelt, op een manier die veiligheid geeft.
Bijvoorbeeld:
“Lief kindje, papa en mama voelen zich soms nog verdrietig om het verlies van je broertje of zusje.
Soms vinden we het ook spannend dat jij er nu bent, omdat we je zo graag bij ons willen houden. Jij bent jij. Wij mogen hier iedere dag opnieuw bij stilstaan. Je bent welkom’
Je hoeft je gevoelens niet weg te stoppen om een veilige basis te geven.
Het gaat er juist om dat je bewust bent, onderscheid maakt en weer terugkeert naar rust en contact.
Misschien lees je dit en voelt het bovenstaande nog wat onwennig.
Bewust contact maken met je baby tijdens de zwangerschap is voor veel mensen iets relatief nieuws. Het kan zelfs een beetje gek voelen om hardop tegen je buik te praten, of om stil te staan bij wat je voelt.
Sommige zwangeren merken ook dat ze juist een beetje “weggaan” als ze dit proberen. Alsof ze er niet helemaal bij kunnen blijven. Ook dat is een begrijpelijke reactie van het lichaam.
Misschien is het goed om te weten dat je er niet meteen van alles bij hoeft te voelen.
Zie het als iets wat je rustig mag oefenen. Soms lukt het jou nog niet om op deze manier contact met je kindje te maken maar je partner wel. Doordat je partner het ‘voor doet’ kan je op een rustig tempo vertrouwd raken met deze manier van contact maken.
Juist door steeds even contact te maken met je aandacht, je handen en je stem wordt het vaak vanzelf zachter en vertrouwder. Wat eerst vreemd voelt, kan langzaam iets worden wat klopt.
Waarom het fijn is om hier in de zwangerschap al mee te oefenen.
Veel van wat we later ervaren zoals gevoeligheid voor stress of moeite met ontspannen heeft wortels in deze vroege ontwikkeling.
Niet omdat er iets fout ging.
Maar omdat het zenuwstelsel zich altijd aanpast aan wat er nodig was.
Invloed betekent geen schuld.
Het mooie is dat ons zenuwstelsel zich blijft ontwikkelen.
Ook na de geboorte.
Ook later in het leven.
Je zenuwstelsel vertelt geen verhaal van schuld, maar van aanpassing.
Daar zit ook de ruimte voor herstel.
Misschien is dit wel de eerste stap: je verplaatsen in wat de je baby ervaart en laat zien zelfs nog vóór de geboorte.
In mijn volgende blog neem ik je mee in de volgende fase: de impact van de geboorte op het zenuwstelsel en wat er gebeurt wanneer je baby huilt. En ook hoe je daarop kunt blijven afstemmen in plaats van alleen reageren. Want ik zie de laatste tijd veel ouders die thuis een onrustige baby hebben na een gecompliceerde bevalling. Ze proberen van alles en er ontbreekt mogelijk iets essentieels. Wordt vervolgd!